Góc k? thu?t

Lúc ??u m?t tr?i là kh?i nóng ch?y sáng r?c r?. Áp su?t trong lõi c?a kh?i ngày càng t?ng nên nhi?t ?? t?ng ??n hàng tri?u ?? ? và các ngôi sao ???c sinh ra. Do quá trình nhi?t h?ch, m?t tr?i b?t ??u chi?u sáng.

T? xa x?a, ng??i ti?n s? s? d?ng nh?ng ng?n ?èn thô s? ?? chi?u sáng hang ??ng c?a mình. Nh?ng ?èn ?ó làm t? nh?ng v?t li?u s?n có nh? ?á, v? cây, s?ng thú v?t ch?a m? và ng?n b?c. Thông th??ng s? d?ng m? ??ng và th?c v?t.

Trong n?n v?n minh c? ??i c?a Babylon và Ai c?p ánh sáng là xa x?. Nh?ng ?êm huy?n tho?i ? r?p khác xa v?i nh?ng ?êm ?ô th? r?c r? hôm nay. Cung ?i?n c?a nh?ng k? gi?u có ch? ???c chi?u sáng b?ng nh?ng ng?n ?èn d?u b?p bùng. Chúng th??ng có d?ng gi?ng cái bát có mi?ng ho?c vòi ch?a b?c ?èn. M? ??ng v?t, d?u cá ho?c d?u th?c v?t ( d?u c? ho?c ô Liu) chính là nhiên li?u.

N?m 1809, Humphrey Davy l?n ??u tiên bi?u di?n ?èn h? quang carbon t?i Vi?n Hoàng Gia ? London.

N?m 1877, nh?ng ng?n ?èn h? quang ???c treo bên ngoài Nhà hát k?ch Balê Pari. Chúng gi?ng nh? nh?ng ng?n n?n, bên trong có hai thanh carbon ??ng tr?c phát sáng khi ???c tách nhau. ?èn h? quang xu?t hi?n ?úng vào th?i ?i?m l?ch s? khi mà ?i?n ?ã r?i b? phòng thí nghi?m ?i vào cu?c s?ng th??ng ngày. ?ó là th?i gian c?a các xe ng?a treo ?èn h?i ??t và cu?c n?i chi?n ? M? v?a m?i tr?i qua ???c h?n m??i n?m. ??i v?i nhi?u ng??i, ?èn h? quang là m?t thi?t b? ?i?n ??u tiên mà h? nhìn th?y.

Tháng 1 n?m 1879, t?i phòng thi nghi?m c?a mình t?i Menlo Park, New Jersey, Thomas Alva Edison ? m?t trong nh?ng nhà phát minh n?i ti?ng nh?t c?a m?i th?i ??i ?ã ch? t?o bóng ?èn ?i?n s?i ??t ??u tiên. N?m 1880, ngày 17 tháng giêng, b?ng phát minh s? 223,898 ???c c?p cho Edison vì bóng ?i?n này. M?c dù ?ã h?n tr?m n?m qua chi?c bóng ?èn này v?n gi?ng nh? nh?ng chi?c bóng ?èn ?ang chi?u sáng các ngôi nhà hi?n nay. Edison ?ã phát minh ra ?èn s?i ??t và m? ra m?t k? nguyên c?a công ngh? chi?u sáng ??i trà d?a trên n?ng l??ng ?i?n.

?èn phóng ?i?n công su?t cao (HID) c?ng ?ã ???c s? d?ng thay cho ?èn s?i ??t t? nh?ng ngày ??u c?a th? k? 20.Chi?c ?èn HID là ?èn h?i th?y ngân c?a Peter Cooper Hewitt ch? t?o n?m 1901. ?ó là m?t bóng dài kho?ng 1.2 mét cho ánh sáng màu xanh ? xanh lá cây, s?n ph?m này ch? n?m trong phòng thí nghi?m. Mãi ??n n?m1934 các ?èn h?i th?y ngân gi?ng nh? nh?ng chi?c ?èn ngày nay m?i ???c ??a vào s? d?ng hàng lo?t.

Nh?ng nghiên c?u v? ?èn h?i Natri áp su?t th?p b?t ??u t? nh?ng n?m 1920. Nh?ng ?ng d?ng th??ng m?i ??u tiên ???c dùng cho chi?u sáng các ??i l? n?i vùng Beek và Geleen ? phía b?c c?a Netherlands ngày 1 tháng 7 n?m 1932. C?ng trong n?m này, ???ng Purley Way ? London c?ng ???c chi?u sáng b?ng lo?i ?èn này. ?èn h?i Natri áp su?t th?p d? nh?n bi?t b?i ánh sáng màu vàng h? phách c?a mình.

?èn hu?nh quang ???c trình di?n tr??c công chúng t?i h?i ch? qu?c t? t?i New York vào n?m 1937. Lo?i ?èn này ???c th??ng m?i hóa kho?ng n?m 1938. ?èn hu?nh quang thu?c lo?i ngu?n sáng phóng ?i?n áp su?t th?p, ánh sáng ???c phát ra b?i b?t hu?nh quang sau khi chúng ???c kích thích b?ng các tia c?c tím phát ra b?i phóng ?i?n c?a h?i th?y ngân.

?èn s?i ??t dây tóc Vonfram có pha h?i nguyên t? halogen ???c sáng ch? vào n?m 1957 và ??a vào s? d?ng n?m 1960 ban ??u ?? chi?u sáng ph?i c?nh trong các nhà hát k?ch. Bóng ?èn s?i ??t vonfram th??ng b? ?en v?i th?i gian do vonfram bay h?i kh?i dây tóc và bám lên thành c?a bóng ?èn. H?i halogen dùng ?? t? làm s?ch theo nguyên lý: Khi các nguyên t? vonfram bay h?i kh?i dây tóc chúng s? k?t h?p v?i các nguyên t? halogen và l?ng ??ng tr? l?i chính trên dây tóc.

?èn metal halide ???c phát tri?n vào kho?ng n?m 1960. ?èn metal halide thu?c lo?i ?èn phóng ?i?n trong môi tr??ng h?i th?y ngân áp su?t cao có pha thêm h?i c?a các nguyên t? halogen.

?èn h?i Natri áp su?t cao ???c s? d?ng r?ng rãi ngay t? khi chúng ra ??i vào n?m 1966. ?èn này cho ?? r?i l?n h?n ?èn th?y ngân, hu?nh quang ho?c s?i ??t và có màu t? nhiên h?n so v?i ?èn Natri áp su?t th?p.

M?t trong nh?ng phát tri?n m?i nh?t và gây s? chú ý nh?t c?a công ngh? ch? t?o các ngu?n sáng là c?a công ty Fusion Lighting (M?) v?i s? tr? giúp c?a U? ban N?ng l??ng M? là ?èn c?m ?ng không ?i?n c?c dùng môi tr??ng h?i sulphur ch? t?o n?m 1994.
?? b?n ??c th?y ???c v?n ?? m?t cách h? th?ng, xin gi?i thi?u b?ng phân lo?i các lo?i ?èn dùng n?ng l??ng ?i?n (tr? ??n LED) d??i ?ây:

S? ra ??i c?a ?èn LED ??a ??n s? cáo chung c?a ?èn bóng Edison. ?èn LED có th? làm nh?, tiêu hao ít n?ng l??ng, hi?u su?t phát quang l?n và tu?i th? dài. ?èn LED có hi?u su?t 10 l?n l?n h?n ?èn bóng và có tu?i th? kéo dài kho?ng 100.000 gi? so v?i ?èn bóng là 1000 gi?. Hi?n nay, ?èn LED ???c áp d?ng ? kh?p m?i n?i, t? cái ?èn pin, ?èn nh?p nháy xe ??p, ?èn hi?u ô tô ??n nh?ng màn hình tivi kh?ng l? treo ? các tòa nhà trong thành ph?.

Tóm l?i s? phát tri?n c?a công ngh? chi?u sáng có th? phân làm ba giai ?o?n chính.

Giai ?o?n ??u kéo dài t? thu? ban ??u ??n n?m 1900 và ??c tr?ng b?i vi?c ?chi?u ?? mà sáng (lighting for light)? và nh?ng n? l?c tìm ki?m nh?ng ngu?n sáng t? nhiên ?? xua ?i bóng t?i.

Kho?ng n?a th? k? 20, sau khi thay s?i ??t carbon b?ng s?i vonfram, hàng n?m hàng t? ?èn s?i ??t ???c s?n xu?t. M?i quan tâm trong giai ?o?n này là t?ng ?? r?i c?a ngu?n sáng ch? ch?a ph?i là ch?t l??ng c?a ánh sáng.

S? ?? trên mô t? ?? th? phát tri?n c?a 5 công ngh? chi?u sáng chính trong l?ch s? nhân lo?i:

– L?a (nhiên li?u hóa th?ch và g?c hóa th?ch)
– S?i ??t ( Incandescence )
– Phóng ?i?n, hu?nh quang ( Fluorescence )
– Phát sáng r?n, LED ( Solid state lìhting )v?i 3 ?? thi phát tri?n 3 lo?i LED ?? (R), xanh lá cây (G), Xanh l?c (B) và cu?i cùng là ánh sáng tr?ng. tr?c hoành là Th? t? th?i gian ( Timeline ), tr?c tung là Hi?u qu? chi?u sáng ( lumen/ w ).

S? xu?t hi?n c?a các ngu?n sáng phóng ?i?n công su?t cao và hu?nh quang ?ánh d?u m?t b??c ti?n m?i c?a công ngh? chi?u sáng. Trong kho?ng 90 n?m (t? 1900 ??n 1990) nhi?u ngu?n sáng dùng ?i?n khác nhau ?ã ???c s?n xu?t b?ng các công ngh? hi?n ??i khác nhau. Giai ?o?n th? 2 này có th? g?i là giai ?o?n chi?u sáng ph? (spectral lighting), ?i?u này có ngh?a là nhà s?n xu?t và ng??i tiêu dùng quan tâm không ch? c??ng ?? sáng mà c? nh?ng ??c tr?ng quang tr?c c?a ngu?n sáng.

Giai ?o?n 3 tính t? n?m 1990 ??n nay công ngh? chi?u sáng d?n d?n chuy?n sang công ngh? chi?u sáng ti?n ích (high-benefit lighting) ??c tr?ng b?ng s? ti?p t?c c?i ti?n các ngu?n sáng hi?u qu? n?ng l??ng (energy-efficient lighting), nâng cao ph?m ch?t c?a ánh sáng, ti?t ki?m n?ng l??ng và b?o v? môi tr??ng.